Pochodzenie nazwiska – struś w Biblii

Kiedy byłem dzieckiem często spotykałem się z przezwiskiem struś. Dzieci chętnie używają przezwiska w stosunku do równolatków. Mnie było przykro, ponieważ gdzieś w głębi tkwiło przeświadczenie, że nazwiskiem moim jest Strus, a struś jest formą prześmiewczą. Po kilku dziesiątkach lat miałem świadomość, że funkcjonuje zarówno nazwisko Strus jak i Struś. Wtedy byłem przekonany, że nazwisko Strus jest pierwotne, zaś forma z miękkim “ś” na końcu powstała jako efekt zmian języka dążących do tworzenia form łatwiejszych w wymowie (struś) z trudniejszych (strus).

Obecnie postanowiłem przekonać się jak struś był zapisywany dawnym piśmiennictwie. Najbardziej dostępną nam formą literacką z XVI wieku jest Biblia. Jest ona cennym materiałem źródłowym z kilku powodów. Mianowicie jest łatwo dostępna, została wydana w kilku niezależnych od siebie wydawnictwach, była wydana w dużych (jak na owe czasy) nakładach.

W drugiej połowie XVI wieku zostały opublikowane cztery wydania Starego Testamentu. Dwa łacińskie: 1561 – Biblia Leopolity i 1599 – Biblia Wujka i dwa heretyckie: 1563 – Brzeska i 1572 – Budnego (Nieświeska). W XVII wieku została jeszcze wydana Biblia Gdańska (1632), której wydanie zostało powtórzone po kolejnych stu latach. Stary Testament jest dla nas interesujący, ponieważ w nim aż w dziesięciu miejscach pojawia się struś. Kontekst i forma językowa jest różna. Daje to możliwość analizy użycia nazwy “struś” w literackich wystąpieniach w okresie nieco późniejszym od pojawienie się pierwszych osadników w Strusach. Poniżej zestawiam te wystąpienia. Dla łatwiejszego zrozumienia kontekstu, przytaczam wystąpienia współczesne – z Biblii Tysiąclecia, Septuaginty (tł. R. Popowski) oraz tzw Biblii Paulistów tłumaczonej na przełomie XX i XXI wieku na współczesny język polski.

Na początek spójrzmy na współczesną nam deklinację nazwy Strus przez przypadki i liczby. Przyda się to przy analizie zapisów biblijnych.

A oto wystąpienia strusia w Biblii zapisane polszczyzną szesnastowieczną zestawione w dwóch kolejnych tabelach. Zachowana została oryginalna pisownia i interpunkcja.

W polskim języku trzech wydań Biblii z II połowy XVI wieku konsekwentnie, z jednym wyjątkiem, pojawia się odmiana nazwy gatunkowej strusia zgodnej ze współczesną odmianą nazwiska Strus.

W wydaniach z początku XXI wieku już występują strusie wyłącznie we współczesnym brzmieniu. Prześledzenie zmian języka jednoznacznie wykazuje, że współczesne polskie nazwiska Strus i Struś stanowią to samo nazwisko, które uległo lub nie zmianom językowym. Dwa zdania komentarza do sformułowania z Księgi Narzekania Jeremiaszowego (Lm 4.3), gdzie autor podkreśla okrucieństwo strusia na pustyni. Hiob również nie ma dobrego zdania o strusiu: „samica strusia … jest twarda dla piskląt, jakby nie należały do niej”. Otóż, „według starożytnych, struś był ptakiem który nie troszczy się o swoje potomstwo. Pogląd taki mógł być wynikiem obserwacji zachowania młodych, które jako tzw. zagniazdowniki wykluwają się bardzo zaawansowane w rozwoju, dobrze się poruszają i są w stanie same zdobywać pokarm” – przypis z Biblii Paulistów.

Wnikliwy czytelnik prawdopodobnie zauważył, że strusie i szakale zupełnie inaczej prezentują się w Septuagincie niż w pozostałych ośmiu wydaniach Biblii. Bardzo dobrze opisała to dr hab. Anna Rambiert-Kwaśniewska, adiunkt Katedry Nowego Testamentu na Papieskim Instytucie Teologicznym we Wrocławiu. Dalsza część tekstu pochodzi z pracy p. Anny Rambiert-Kwaśniewskiej, W jaki sposób syreny zagościły na kartach Septuaginty? (https://tinyurl.com/mrx99uk5)
W tej pracy autorka omawia też w sposób przystępny powody, dla których strusie znalazły się w Biblii.

Według pseudoepigraficznego Listu Arysteasza, władca Egiptu, król Ptolemeusz II chciał znać Torę, dzieło którym posługiwała się diaspora żydowska. Na zaproszenie króla do Aleksandrii w Egipcie przybyło siedemdziesięciu dwóch uczonych żydowskich, po sześciu z każdego z dwunastu plemion Izraela, którzy na dworze króla, rozpoczęli przekład Tory na grekę. Mieli oni pracować osobno, a potem wymienić się efektami tłumaczenia i ustalić ostateczną wersję dzieła. Przekład ukończyli po siedemdziesięciu dniach (stąd nazwa Septuaginta). Wówczas okazało się, że poszczególne teksty tłumaczenia są identyczne, co odebrano jako znak od Boga. Silna hellenizacja środowiska żydowskiego, w którym narodziła się Septuaginta wprowadziła do tekstu nie tylko zwierzęta charakterystyczne dla środowiska egipskiego, jak oryks i żyrafa (ὄρυξ καὶ καμηλοπάρδαλις w Pwt 15,5), ale idzie o wiele dalej, sięgając po postaci zaczerpnięte z wyobrażeń mitologicznych. W Septuagincie znalazły się bowiem skrzydlate lwy, czyli gryfy (Kpł 11,13; Pwt 14,12), jednorożce (Lb 23,22; 24,8; Ps 21,22; 28,6; 77,69; Hi 39,9) czy syreny.

Hi 30,29 W długiej i treściwej skardze cierpiącego bohatera księgi, Hiob wspomina m.in. że stał się „bratem szakali (ָאח ְלַתִּנים ) i sąsiadem młodych strusiów (ֵרַע ִלְבנֹות ַיֲעָנה )” (BTP5), Co ma oznaczać ta metafora? Komentatorzy zauważają, że strusie i szakale są zwierzętami powiązanymi z pustkowiem. O ile szakal zakłóca spokój nocy swoim żałosnym, przypominającym lament dziecka zawodzeniem, o tyle strusie czyniły podobny hałas za dnia – ich odgłosy na kształt buczącego jęku budzą lęk i niepokój. Pustkowie i odgłosy dzikich zwierząt wzmagają obraz samotności, zaś ich przepełnione melancholią odgłosy imitują płacz i jęk cierpiącego Hioba.

Iz 13,21 O strusiach i/lub szakalach jest mowa aż trzykrotnie w Księdze Izajasza – dwa razy u Proto-Izajasza (Iz 13,21; 34,13) i jeden u Deutero-Izajasza (43,20). Ich znaczenie w tekście odbiega od wizji Hiobowej, wciąż jednak nie nabierają konotacji jednoznacznie negatywnych. W pierwszej z wizji strusie (נֹות ַיֲעָנהבְּ ) wraz z innymi dzikimi zwierzętami – w w. 13,21 z sowami i demonicznymi kozłami – miałyby zamieszkać w opuszczonym Babilonie. Wciąż mamy zatem do czynienia ze zasiedlającymi opustoszałe, wymarłe miejsca zwierzętami, które swoimi głosami wywoływały niepokój. Nie zważając na prawidłowość identyfikowania ְׂשִעיִרים z δαιμόνια, oraz אִחיםֺ z ἦχος zauważmy, że strusie (נֹות ַיֲעָנהבְּ ) znów stały się syrenami (σειρῆνες)11. Naprzeciw zwierząt z oryginału hebrajskiego – sowy, strusia i kozła – stają istoty fantastyczne lub wymykające się ludzkiej percepcji, czyli syreny i demony. Należy zauważyć również, że LXX znów skłania się ku głosom – zapewne budzącym przerażenie zawodzeniom – owych istot, dlatego w miejsce domniemanej sowy (אִחיםֺ ) z Biblii Hebrajskiej Stuttgarckiej wprowadza głos, hałas (ἦχος).

Iz 34,13 W wersecie 34,13 szakale (ַתִּנים ) i strusie (נֹותבְּ ֲעָנהַי) również zostały powiązane z opuszczoną krainą. Wymarłe pałace i warownie Edomu miały stać się schronieniami tych zwierząt. Co ciekawe, tłumacz Septuaginty i tym razem nie przywiązywał wagi do właściwej identyfikacji stworzeń – mało tego, dał wyraz temu, że jest w stanie prawidłowo zidentyfikować strusia z נֹות ַיֲעָנהבְּ choć zdrobnienie, którym się posłużył – στρουθίον – przystaje również do wróbla. W miejsce dzikich zwierząt, drapieżców (co do których nie ma zgody, czy chodzi o dzikie koty, wilki, hieny czy szakale) i Lilit tłumacz wprowadza demony i nawołujące się ośle centaury.

Iz 43,20 Błogosławić mnie będą dzikie zwierzęta, syreny (σειρῆνες) i pisklęta strusi, bo dałem wodę na pustyni i rzeki na bezwodnych obszarach, aby napoić moje wybrane plemię, Deutero-Izajasz, który zapowiada wyzwolenie Izraela z niewoli babilońskiej, wskazuje na radość wyjścia, na kształt wyswobodzenia z niewoli egipskiej. Za pośrednictwem Bożej mocy tereny pustynne staną się świadkami cudów. Nawet szakale i strusie (ַּתִּנים וְבּנֹות ַיֲעָנה ; 43,20) będą sławić Boga. Można pokusić się o zinterpretowanie tego fragmentu w kategoriach nie tylko repatriacji, ile ożywiania, czy powstawania z martwych. Intensywna forma piel zakłada wychwalanie pełne entuzjazmu, które najlepiej oddaje oszołomienie natury wobec cudu dokonanego przez Jahwe – zamiany pustkowia w raj. Choć strusie i szakale nie powinny przejawiać wielkiej radości wobec przemiany ich naturalnego środowiska w żyzną krainę, dołączają do uwielbienia Boga. Tłumacz grecki trzyma się zaskakująco wiernie wizji hebrajskiej, wspominając o dzikich zwierzętach i strusiach.

Jr 50,39 Na tych wyspach zamieszkają upiory i zasiedlać je będą córki syren (θυγατέρες σειρήνων). Już nikt nigdy na nich się nie pobuduje. Związek pustyni ze strusiami i szakalami oraz syrenami podtrzymują również autor i tłumacz Księgi Jeremiasza. W w. 50,39 (por. Iz 13,19-22) jest mowa o opustoszałym na skutek kary Bożej Babilonie, który wykazuje cechy cmentarzyska, czego dowodzą słowa proroka – „Nie będzie on nigdy więcej zamieszkany, ani nikt tam nie osiądzie na wieki wieków” (50,39). Wciąż w jedną z kar wpisuje się zasiedlenie miasta przez istoty wiązane z pustkowiem – dzikie zwierzęta lub demony, szakale i strusie.

Mi 1,8 Ostatnim w porządku kanonicznym, choć w chronologicznym najbliższym Proto-Izajaszowi, fragmentem, który wspomina o szakalach i strusiach, jest tekst z Mi 1,8. W tym miejscu, podobnie do wszystkich tekstów z wyjątkiem Jr 50,39, wspomina się o głosach zwierząt, które wyobrażają lament (κοπετός) proroka. W wersji hebrajskiej lamentują szakale i strusie, w wersji greckiej – smoki/węże oraz syreny.

W konkluzji pracy p. dr. Rambiert-Kwaśniewska stwierdza: Z powyższego zestawienia wynika, że za syrenami Septuaginty stoją hebrajskie terminy: ַּתן (szakal) oraz נֹות ַיֲעָנהבְּ (strusie). Pierwszą godną uwagi kwestią jest niekonsekwencja tłumaczy, którzy naprzemiennie terminem σειρήν przekładają oba wspomniane terminy, podczas gdy drugi w zestawieniu oddają równie osobliwym δράκων (smok jako ekwiwalent dla szakala) w Mi 1,8 lub wiernymi ekwiwalentami θυγατέρες στρουθῶν lub στρουθοί dla strusi. Wydaje się, że w tym drugim wypadku mamy do czynienia z właściwą identyfikacją, ponieważ za στρουθοί kryją się zarówno wróble, jak i duże nieloty, czego dowodzą przekazy Arystofanesa (Acharnejczycy: Ar. Ach. 1105), Lukiana (Dipsades: Luc. Dips. 6), Ksenofonta (Wyprawa Cyrusa: Xen. An. 1,5,2), Herodota (Hdt. 4,175,1), czy w końcu Arystotelesa (O częściach zwierząt: Arist. P.A. 695a,17)6 .

O tym czy Strus to struś czy wróbel, piszę we wpisie Pochodzenie nazwiska.