Na przełomie XVIII i XIX wieku w Strusach żyło między 50 a 100 osób o nazwisku Strus. Co łączyło tych ludzi? Odpowiedź, która narzuca się sama, to pokrewieństwo, czyli pochodzenie od wspólnego przodka, który osiadł w Strusach na początku XV wieku. Ale czy to prawda?
Zanim spróbujemy odpowiedzieć na to pytanie, ustalmy pojęcia. Między bliskimi sobie osobami występują więzi wynikające z pokrewieństwa, powinowactwa, adopcji, małżeństwa lub innego stałego związku emocjonalnego. Pokrewieństwo, to więź łącząca osoby, które są ze sobą spokrewnione lub mają wspólnego przodka, to znaczy są związane więzami krwi. Powinowactwo, z kolei, powstaje na skutek małżeństwa, tworząc związek między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Pokrewieństwo obejmuje osoby spokrewnione bezpośrednio lub pośrednio przez wspólnego przodka, natomiast powinowactwo wiąże osobę z rodziną jej małżonka, ale nie tworzy bezpośrednich więzi między krewnymi obu małżonków.
Jeszcze do niedawna normą było, że podczas zawierania małżeństwa żona przyjmowała nazwisko męża. Zaś dziecko, co do którego istnieje domniemanie, że pochodzi od męża matki, czyli zrodziło się w trakcie trwania związku małżeńskiego (lub 300 dni od jego ustania) otrzymywało nazwisko będące nazwiskiem obojga małżonków, czyli rodowym nazwiskiem ojca. Tworzyło to system patrylinearny, opierający się na dominacji linii ojcowskiej lub potomstwa poprzez męskich członków rodziny. Przekładało się to np. na dziedziczenie nazwisk, przywilejów, majątku itp. – po krewnym ze strony ojca, a nie matki.
Z najstarszych zapisów wynika, że Wit Strus miał dwóch synów: Świętosława i Jakuba. Ich potomkowie utworzyli dwie gałęzie Strusów.
Jednak na początku XVI wieku pojawiają się w Strusach: Jan z Kożuchowa i Mikołaj z Ostrowca. Tworzą oni w rozumieniu patrylinearnym dwie nowe rodziny. Dziś powiedzielibyśmy: Kożuchowskich i Ostrowskich. W dokumentach przewijają się z rzadka te nazwiska potomków Jana i Mikołaja. Do 1585 roku w księgach sądowych stosowany był dawny sposób określania tożsamości zawierający trzy elementy: (imię chrzcielne) – (syn/córka: imię ojca) – (określenie miejsca: ze Strus), np. Jan s. Marcina ze Strus. Warto wspomnieć, że wraz z tradycją swego rodu przynoszą ważny element identyfikacji: herb.
Jednak na przełomie wieku XVI i XVII ta praktyka się zmienia: nazwa miejsca ustępuje nazwisku. Zmienia się też szyk i utrwala się taki zapis, jaki znamy obecnie: (imię chrzcielne) Strus – syn/córka – imię-ojca. Dotychczasowy zapis: Jan, syn Marcina ze Strus zmienia się na “Jan Strus, syn Marcina”. Dotyczy to wszystkich mieszkańców Strus, czyli nie tylko obu gałęzi potomków Wita: Świętosławowej i Jakubowej, lecz również Kożuchowskich i Ostrowskich. Wszyscy oni w wiekach XVII-XX będą zapisywani z nazwiskiem Strus. To co ich odróżnia, to świadomość pochodzenia i herb, jeśli go nadal pamiętają. Świadomość pochodzenia rodu musiała być istotna, skoro czterysta lat później (w latach dwudziestych) XX wieku, nadal w Strusach używano nazwy pól: włóka Kożuchowska, włóka ostrowska i włóka strusowska.
Zatem odpowiedź na pytanie tytułowe brzmi: Strusowie to nie tylko różne gałęzie rodzin Jakuba i Świętosława ze Strus, ale także odrębne genealogicznie gałęzie rodzin o tym samym nazwisku, lecz pochodzące z innych rodów. Warto wspomnieć, że w wieku XVI potomkowie Wita, Jakuba i Świętosława zapisani byli kilkakrotnie pod własnym nazwiskiem Strus lub Struss. Więcej we wpisie o pochodzeniu nazwiska.
Na podstawie monografii parafii Kożuchówek (Wąsowski 2006), do serwisu genealogicznego Strusów www.strus.tribalpages.com zostały wprowadzone prawie wszystkie rodziny o nazwisku Strus żyjące w Strusach w wiekach XVIII-XIX. Można wyodrębnić z tych rodzin czternaście kręgów rodzinnych, trwających przynajmniej przez trzy pokolenia. Przykładem mogą być najliczniejsze kręgi:
- Po Antonim
- Po Bartłomieju
- Po Józefie
- Po Janie *1675
- Po Janie *1703
- Po Walentym
Tym kręgom oraz gałęziom, które żyły i żyją poza Strusami, poświęcimy osobne wpisy. Obecnie poszczególne gałęzie można przejrzeć w serwisie genealogicznym. Kręgi rodzin żyjących w Strusach omówione i pokazane są na stronie Kręgi rodzinne Strusów z wieków XVIII-XX.
Każda rodzina Strusów żyjących w Strusach w XVIII-XIX wieku należała do:
- gałęzi Jakuba ze Strus
- gałęzi Świętosława ze Strus
- rodziny Jana z Kożuchowa
- rodziny Mikołaja z Ostrowca
Jednak świadomość tego w II połowie XX wieku zanikała. Jedyne co wiedzieli o sobie, to fakt pokrewieństwa przejawiający się w tytułowaniu: “kuzynie”, lub braku pokrewieństwa: “oni nie są naszą rodziną, tylko tak samo się nazywają”.
Poniższy schemat ilustruje rozwój rodziny Strusów w kolejnych wiekach. Pomiędzy rodzinami żyjącymi w pierwszym okresie (wieki XV-XVII) oraz w wiekach XVIII-XX występuje luka genealogiczna wieku XVII. Zapisy w Księgach Drohickich z tego okresu dają nam wiedzę o kilkudziesięciu Strusach żyjących w Strusach w XVII wieku. Jednak połączenie tych dwóch genealogii jest trudne z dwóch powodów.
Po pierwsze dlatego, że rodziło się wówczas wiele dzieci i często występuje w tym samym czasie kilka osób o jednakowym imieniu, nazwisku i imieniu ojca. Drugim powodem jest brak wielu osób w księgach sądowych. Piszący te słowa zna wielu Strusów, którzy nie występują w aktach sądowych wieku XX i XXI, choć rodzą się, żenią, mają dzieci, umierają. Tego typu zapisy istnieją w księgach metrykalnych. Niestety, księgi metrykalne z wieku XVII, burzliwego okresu wojen, pożóg i zniszczeń nie istnieją. Czego nie spalili Szwedzi, to wywieźli Rosjanie. Co pozostało po Rosjanach, to zostało zostało zbombardowane przez Niemców i spłonęło (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie) we wrześniu 1939 roku. Może w przyszłości uda się uzyskać poświadczenie połączenia kręgów późniejszych ze gałęziami Strusów średniowiecznych.
Zagadkową postacią jest Cecylia, żona Michała z Tarkowa, której córka Jadwiga wraz z mężem Janem z Kożuchowa osiedlili się w Strusach tworząc rodzinę Strusów (Kożuchowskich). Obecnie nie dysponujemy poświadczeniami afiliacji Cecylii do rodziny Strusów. Jednak w warunkach własności rodowej ziemi w XV wieku tylko tym, że Cecylia miała po matce prawo do ziemi, można uzasadnić pojawienie się córki Jadwigi z mężem Janem w Strusach. Niewyjaśniony dotychczas jest zapis z księgi ziemskiej z 1521 r. o treści: „Jadwiga córka o. Michała z Tarkowa i Cecylii zeznała, że jej mąż Jan z Kożuchowa zapisał jej wiano na połowie swych dóbr i ona zapisała mu oprawę na dobrach w Strusach”. Chodzi o zapis oprawy przez żonę – zwykle to mąż zabezpieczał posag, ew. wiano oprawą na swoim majątku.
W kolejnych wpisach przedstawimy krąg rodziny Wita ze Strus w średniowieczu oraz kręgi gałęzi „współczesnych” Strusów (po roku 1700).
Dla zainteresowanych prawem polskim w średniowieczu (posag, wiano, etc.) zamieszczamy uwspółcześnioną wersję pracy R. Hubego z roku 1886 „Sądy … w Polsce ku schyłkowi XIV wieku”. Dla łatwiejszego czytania można pobrać PDF klikając na przycisk “Pobierz” w górnym rogu poniższej przeglądarki dokumentu.